Cognitive Bias

Wat is Cognitive Bias?

In Agile, Intermediate by PeterLeave a Comment

Leestijd: 7 min.

Cognitive Bias is een systematisch patroon, waarbij het meenemen van een vooringenomen besluit of bevooroordeling in je oordeelsvorming leidt tot verkeerde conclusies.

Daniel Kahneman en Amos Tversky beschreven in 1972 het concept van cognitive bias. Zij kwamen o.b.v. onderzoek met hun prospectieve theorie als een meer realistisch alternatief voor de rationele keuzetheorie.

Vrij vertaald was de boodschap van Kahneman en Tversky: ‘hoewel het lijkt dat mensen rationeel en logisch denken bij het nemen van beslissingen, het tegendeel vaak waar blijkt te zijn. Individuen blijken namelijk hun eigen ‘subjectieve werkelijkheid’ te creëren op basis van hun perceptie van de input’.

Andere gehanteerde benamingen voor cognitieve bias zijn: cognitieve fout, cognitieve vooringenomenheid cognitieve vertekening of cognitieve vervorming.

Dit artikel beperkt zich tot de hoofdlijnen van cognitive bias en probeert je bewust te maken van vooroordelen, bij jou en anderen, zodat je stilstaat bij het feit dat niet alle beslissingen gebaseerd zijn op ratio.

Het patroon: cognitive bias

Simpel verwoord is Cognitive Bias een systematisch patroon van afwijkingen van de rationele norm, die je overtuigingen en beslissingen beïnvloeden. Door het creëren van een eigen subjectieve werkelijkheid i.p.v. rationeel te handelen o.b.v. objectieve input.

In dit proces ontstaan mogelijk ‘denkfouten’. Waarbij je meent rationeel te handelen, terwijl dit in werkelijkheid niet zo is. Cognitieve vooringenomenheid krijgt ruimte om e.e.a. in te kleuren. Wat kan leiden tot perceptuele vervorming, onnauwkeurig oordeel en/of onlogische interpretatie. Dit noemt men ook wel irrationaliteit.

Het is best uitdagend om te beschrijven wat het verschil is met een ‘logische’ denkfout. Een goede beschrijving is wellicht dat ‘cognitive bias denkfouten’ niet herleid kunnen worden tot oorzaak en gevolg.

Inmiddels zijn er ruim 180 varianten van cognitive bias gedefinieerd, deze wijzen je op de meest voorkomende tekortkomingen in rationeel en kritisch denken. Deze hoef je echt niet allemaal te kennen. Maar inzicht in de hoofdlijnen en daardoor een aantal ‘biases’ kunnen herkennen en vermijden helpt je direct in jouw (werk)omgeving.

180+ varianten van Cognitive Bias

Wist je al dat er al meer dan 180 varianten van cognitive bias zijn beschreven en dat dit aantal nog steeds toeneemt? Laten we als een mogelijke toevoeging eens een nieuw psychologisch begrip als voorbeeld nemen: FOMO, Fear Of Missing Out.

Het fenomeen van iets te missen bestaat al heel lang, maar FOMO is gekoppeld aan het missen van een sociale gebeurtenis, een nieuwe ervaring, een profijtelijke investering of een bevredigend sociaal evenement. Het is o.b.v. onderzoek zelfs al gekoppeld aan onderliggend gedrag: onzekerheid en ontevredenheid. Feitelijk is het ook de angst voor spijt, zowel vooraf als achteraf. Feit is dat FOMO het gedrag stuurt en dat dit niet altijd leidt tot een rationele uitkomst.

Zou FOMO kunnen worden toegevoegd aan de 180+ varianten? Vermoedelijk wel, want alle andere begrippen beschrijven ook het interpreteren op de een of andere manier van het tot stand komen van een niet rationele uitkomst en deze bevestigt vaak iemands bestaande overtuigingen.

Ruim 180 varianten! Deze zullen worden beschreven in andere artikelen. In dit artikel wordt de samenhang beschreven d.m.v. een beschrijving van de 4 hoofdcategorieën.

Cognitieve aandoening?

Tijd voor een boute stelling: cognitieve vooringenomenheid mag je ook zien als een cognitieve ‘aandoening’. Want ieder mens heeft er zowel voordeel als nadeel van. Vrijwel iedereen heeft geleerd om snel beslissingen te kunnen nemen, maar vrijwel iedereen heeft ook ‘blinde vlekken’ en komt soms tot irrationele conclusies.

Een aantal van deze ‘blinde vlekken’ komen zo vaak voor dat ze een naam hebben gekregen. Als je deze benamingen kent, is het gemakkelijker om ze te herkennen en vervolgens te vermijden of er anders mee om te gaan. En dat is belangrijk, want deze cognitieve vooroordelen hebben een sterke invloed hebben op hoe je denkt, hoe je je voelt en hoe je je gedraagt!

De Cognitive Bias Codex

Hoewel er meerdere vormen van indelen zijn en er gediscussieerd wordt over elke vorm van indeling van cognitive bias, waaronder zelfs een discussie of de woorden ‘denkfout of fout’ mogen worden gehanteerd, is het van belang om je te blijven realiseren dat het fenomeen cognitive bias menselijk gedrag beschrijft.

In dit artikel is voor veel gebruikte indeling gekozen, die van de Cognitive Bias Codex. Deze staat in onderstaande afbeelding:

Cognitive Bias Codex

4 categorieën van cognitive bias

Om de ruime hoeveelheid biases te kunnen rangschikken heeft men 4 categorieën beschreven. Deze 4 categorieën zijn: informatie overload, gebrek aan betekenis, de noodzaak om snel te handelen en wat moet onthouden worden?

Cognitive Bias - 4 categorieën

1. Teveel informatie

Er is vrijwel altijd sprake van een informatie overload, maar laten we starten met het positieve nieuws. We hebben geen andere keuze dan om bijna alles uit te filteren. De reden hiervoor is dat er gewoonweg te veel informatie is. Een deel van de informatie die we buiten beschouwing laten is echter erg nuttig en heel belangrijk.

Ons brein is geëvolueerd en het is zinvol gebleken om een paar eenvoudige trucs te gebruiken om die stukjes informatie eruit te pikken, die stukjes die het meest waarschijnlijk op een of andere manier nuttig zullen zijn. In dit proces verwerken we dus eigenlijk ruis! We zetten ruis om in een signaal!

In dit kader zijn er 5 gedragscomponenten die relevant zijn:

  • Informatie die al in je geheugen staat of vaak herhaald wordt, valt het ons eerder op. Iets wat recentelijk in het geheugen is geladen merken we ook eerder op.
  • Bizarre, grappige, visueel opvallende of antropomorfe dingen vallen meer op dan niet-bizarre of niet-zinvolle dingen.
  • Het valt ons op als er iets verandert.
  • We worden aangetrokken tot details die onze eigen bestaande overtuigingen bevestigen.
  • We merken gemakkelijker gebreken bij anderen op dan dat we stromingen bij onszelf opmerken.

Aandachtspunt: we verwijderen belangrijke feiten!

2. Gebrek aan betekenis

Onze zoektocht naar betekenis kan illusies oproepen. Soms verbeelden we ons details die door onze veronderstellingen zijn ingevoegd, en construeren we betekenissen en verhalen die er niet echt zijn. In dit proces maken we van een signaal een verhaal, maar we filteren en voegen toe!

De wereld is erg verwarrend, en uiteindelijk zien we er maar een heel klein stukje van, maar we moeten er iets van begrijpen om te kunnen overleven.

Zodra de verminderde stroom informatie binnenkomt, verbinden we de punten, vullen de gaten aan met dingen die we al denken te weten, en werken onze mentale modellen van de wereld bij.

We vinden verhalen en patronen, zelfs in schaarse gegevens. Omdat we maar een heel klein beetje van de informatie van de wereld krijgen, en bovendien bijna al het andere uitsluiten, hebben we nooit de luxe van een volledig verhaal.

Zo reconstrueren onze hersenen de wereld, zodat we ons compleet voelen in ons hoofd.

Dit is samen te vatten in de onderstaande 6 gedragscomponenten:

  • We hebben de neiging verhalen en patronen te vinden, zelfs als we naar schaarse gegevens kijken.
  • Wij vullen karakters in op basis van stereotypen, algemeenheden en voorgeschiedenis.
  • We stellen ons dingen en mensen die we kennen of die ons dierbaar zijn voor als beter.
  • We vereenvoudigen waarschijnlijkheden en getallen om er gemakkelijker over te kunnen denken.
  • Wij denken dat we weten wat andere mensen denken.
  • We projecteren onze huidige denkwijze en veronderstellingen op het verleden en de toekomst.

Aandachtspunt: we bedenken/verzinnen belangrijke feiten.

3. De noodzaak om snel te handelen

De noodzaak om snel te handelen kan van levensbelang zijn. Als mens hebben we geleerd om snel te beslissen op basis van ‘het verhaal’. Dit is ook als volgt te beschrijven: verhalen worden snelle beslissingen, maar we vullen daarbij gaten op!

Snelle beslissingen kunnen echter ernstige consequenties hebben. Sommige van de snelle reacties en beslissingen die we nemen zijn zelfs oneerlijk, egoïstisch en contraproductief. Hier herken je vast de onderstaande 5 gedragscomponenten:

  • Om te handelen moeten we erop vertrouwen dat we een impact kunnen maken en het gevoel hebben dat wat we doen belangrijk is.
  • Om geconcentreerd te blijven, geven we de voorkeur aan het directe, herkenbare dingen in al aanwezige vormen.
  • Om dingen gedaan te krijgen, hebben we de neiging om dingen waar we tijd en energie in hebben gestoken af te maken.
  • Wij willen fouten vermijden, daarom streven wij naar behoud van autonomie en groepsstatus en vermijden wij onomkeerbare beslissingen
  • We verkiezen eenvoudig ogende opties en volledige informatie boven complexe, dubbelzinnige opties.

Aandachtspunt: we omzeilen belangrijke feiten

4. Wat moeten we onthouden?

We moeten voortdurend kiezen wat we proberen te onthouden en wat we kunnen vergeten. De ellende is dat we zelfs keuzes maken die een eventueel vooroordeel versterken. Dit is schadelijk voor het denkproces, want het systeem is vervolgens nog meer bevooroordeeld.

Gemaakte fouten worden dus versterkt. Een goed voorbeeld hiervan is dat we de voorkeur hebben aan generalisaties boven specificaties. Bij veel details pakken we datgene wat ons opvalt. Gecombineer met de informatie overload en selectie wordt het verkrijgen van onvolledige informatie versterkt.

Dit valt als volgt samen te vatten: beslissingen informeren onze mentale modellen van de wereld, echter kunnen we door de snelheid en de keuze van wat we willen onthouden schade toebrengen.

Hiervoor zijn de volgende 4 gedragscomponenten beschreven:

  • We bewerken en versterken sommige herinneringen achteraf.
  • Wij gooien bijzonderheden weg om algemeenheden te vormen.
  • We herleiden gebeurtenissen en brengen dit terug tot hun belangrijkste elementen.
  • We slaan gebeurtenissen verschillend op, afhankelijk van hoe ze werden ervaren.

Aandachtspunt: We veranderen de feiten!

Cognitive Bias - zijn de feiten wel feiten?

Samenvatting

Dit artikel gaat eigenlijk over gedrag van mensen. Hoe wij niet-rationele beslissingen nemen, terwijl wij denken dat we dit wel doen. Dit is als volgt samen te vatten: ruis wordt een signaal, een signaal wordt een verhaal, een verhaal worden beslissingen, beslissingen informeren onze mentale modellen van de wereld. Elke stap kent gedragscomponenten die beïnvloed kunnen worden door cognitive bias.

Alle cognitive bias categorieën zijn een onderdeel van het mens zijn. Er is geen absoluut goed en/of slecht aan, maar inzicht krijgen in welke er zijn en vervolgens weten waar je aan kunt werken om te verbeteren is altijd een mooi geschenk. Ga er dus maar gemakshalve vanuit dat ook jouw beslissingen niet altijd rationeel zijn. Dat mag er zijn, maar denk ook eens na of en wat je eraan kunt en wilt doen.

Start bijvoorbeeld eens met een zelfreflectie om te beoordelen of al jouw beslissingen wel logisch zijn of dat je onbewust een aantal ‘gebroken’ denkpatronen, blinde vlekken en denkfouten hierin hebt meegenomen. In agile omgevingen stel je de vraag: is dit een aanname?

Wist je overigens al dat jouw zoekresultaten op internet jou de eerste bias inzichten al kunnen verstrekken? Wellicht herken je jezelf al in de eerste (onbetaalde) link die je krijgt o.b.v. een zoekopdracht. Want deze link zal vermoedelijk sterk overeenkomen met wat je al denkt. Want algoritmes werken nu eenmaal zo, ze bieden datgene waar je naar op zoek bent o.b.v. eerder gedrag! Herkenbaar? Zou dit resultaat gebaseerd kunnen zijn op een cognitieve bias? Zoek dat voor jezelf eens uit!

Tot slot

Dit artikel legt de basis: Wat is cognitive bias?

Binnenkort verschijnen de inhoudelijke artikelen over de varianten van cognitive bias:

  • De 42 biases van Teveel informatie staan in dit artikel: Cognitive Biases van Teveel informatie
  • 63 biases m.b.t Gebrek aan betekenis volgt. Volgende week staat hier een link!
  • Biases van De noodzaak om snel te handelen: volgt.
  • Biases behorende bij Wat moeten we onthouden? volgt.

In de tussentijd is ook het interessant om het artikel Wat is de Cognitive Load Theorie? te lezen.

Leave a Comment